Gerhard Johann Robert (Gerhart) Hauptmann:
(Obersalzbrunn (Neder-Silezië), 15 november 1862 – Agnetendorf bij Hirschberg, Poolse bezettingszone, 6 juni 1946).
Duits toneelschrijver. Aanvankelijk schreef hij realistische drama’s, waarin hij aandacht schonk aan de slechte situatie van de armen, later ook meer symbolische stukken en werken gebaseerd op de Griekse mythologie. Hij geldt als medegrondlegger van het Duitse naturalisme. In 1912 ontving hij de Nobelprijs voor Literatuur. Hij behoorde enige tijd tot de Friedrichshagener Kreis, een kring van intellectuelen in Berlijn.
Beschaving is dwang, cultuur: vrijheid.
Aan zijn vragen herken je het beste of iemand slim is.
Het gezegde luidt: Het zijn niet iemands antwoorden die zijn intelligentie onthullen, maar de vragen die hij stelt. Het stellen van goede, precieze en inzichtelijke vragen toont aan dat iemand een onderwerp begrijpt, verbanden ziet en weet waar de werkelijke onzekerheden liggen. Een slim antwoord kan uit het hoofd geleerd zijn of toevallig gekozen worden – een slimme vraag daarentegen vereist echt begrip, omdat het vereist dat men erkent wat men nog niet weet.
Auteur: Gerhart Hauptmann
Dit citaat wordt inderdaad in bijna alle Duitse citatenverzamelingen toegeschreven aan Gerhart Hauptmann, de Duitse toneelschrijver en romanschrijver (1862-1946), die in 1912 de Nobelprijs voor Literatuur ontving.
Echter – en dit is belangrijk – de relevante citatenwebsites (die deze zin vrijwel identiek weergeven) vermelden geen precieze bron: geen titel van het werk, geen jaartal, geen context. Dit is een veelvoorkomend probleem met aforismeverzamelingen op internet: een zin circuleert al tientallen jaren, toegeschreven aan een bekende auteur, zonder dat er een manier is om de precieze oorsprong ervan in zijn complete werken definitief te bewijzen. Ik zou de toeschrijving aan Hauptmann daarom classificeren als “gangbaar, maar niet geverifieerd door primaire bronnen”.
Verwante/parallelle versies:
Interessant is dat er bijna identieke versies bestaan die aan andere auteurs worden toegeschreven:
– Gaston de Lévis (Franse aristocraat en aforist, 1764-1830): “Of iemand wijs is, kan veel beter worden beoordeeld aan de hand van zijn vragen dan aan de hand van zijn antwoorden.” Deze formulering is waarschijnlijk afkomstig uit zijn “Maximes et réflexions” (1808) – in het Franse origineel is een soortgelijk idee (“On peut juger de l’esprit d’un homme par ses questions…”) veel eerder gedocumenteerd dan de Duitse verzamelingen doen vermoeden.
– Naguib Mahfouz (Egyptische Nobelprijswinnaar): “Of iemand wijs is, kun je afleiden uit de vragen die hij stelt.”
– Er bestaat zelfs een tegengestelde versie: “Of iemand slim is, kun je afleiden uit de antwoorden die hij geeft.”
Dit suggereert dat het een “migrerende gedachte” is – een idee dat in verschillende talen en tijdperken is geherformuleerd en aan diverse prominente figuren is toegeschreven, vergelijkbaar met veel andere populaire citaten (zie bijvoorbeeld het fenomeen van de zogenaamde “citatenmigratie”, waarbij een gedachte door de eeuwen heen aan verschillende auteurs wordt toegeschreven).
Conclusie: De toeschrijving aan Hauptmann is de meest voorkomende in Duitstalige bronnen en zou voor alledaags gebruik (toespraken, essays, citaten) geen probleem moeten opleveren. Voor een wetenschappelijk verantwoorde bronvermelding (bijvoorbeeld in een filologisch werk) raad ik echter aan om de oorspronkelijke passage op te zoeken in een kritische editie van Hauptmanns werken of een index van zijn aforismen/dagboeken, aangezien online citatenverzamelingen op zichzelf geen betrouwbare bron vormen.
Er zijn productieve fouten en onproductieve waarheden.
Deze zin keert paradoxaal genoeg het gebruikelijke waardesysteem van waarheid en dwaling om: een ‘productieve dwaling’ is een onjuiste aanname die ons desondanks verder brengt – ze stimuleert nieuwe vragen, lokt weerlegging uit en bevordert de kennis. Een ‘onproductieve waarheid’ is correct, maar banaal en onbeduidend – een vanzelfsprekendheid zonder enige cognitieve waarde. Het punt: de waarde van een uitspraak wordt niet gemeten aan de waarheidsinhoud ervan, maar aan de vruchtbaarheid ervan voor het denken.
Oorsprong:
De veelgebruikte verkorte vorm “Er zijn productieve dwalingen en onproductieve waarheden” is vermoedelijk een latere verfijning van een oorspronkelijke zin die anders luidde:
> “Er zijn maar weinig productieve waarheden, maar des te meer productieve leugens en dwalingen.”
De waarschijnlijke bron is de latere verzameling aforismen “Insights and Perspectives. Aphorisms” (voor het eerst gepubliceerd in 1942).
Auteur:
Gerhart Hauptmann (1862–1946)
Duits toneelschrijver en romanschrijver, Nobelprijswinnaar Literatuur 1912. De toeschrijving wordt consistent ondersteund door verschillende onafhankelijke bronnen en past bij verwante aforismen van Hauptmann met hetzelfde motief, zoals “Wie dieper dwaalt, wordt ook dieper wijzer.”
