Als je je hand in de bek van een beer steekt, geef de beer dan niet de schuld als hij bijt.
1. Nuchtere Wijsheid: Ze zijn vaak praktisch en direct, zonder eromheen te draaien.
2. Zwarte Humor/Ironie: Er zit vaak een spottende of ironische ondertoon in. Dit spreekwoord is daar een perfect voorbeeld van: het is een absurde situatie (wie steekt er nu zijn hand in een berenbek?), maar de les is bloedserieus.
3. Overlevingsinstinct: Veel van deze wijsheden ontstonden in tijden van vervolging en ontbering, waar het inschatten van risico’s en het nemen van verantwoordelijkheid van levensbelang was.
✍️ Auteur: Er is ´geen specifieke auteur´ aan te wijzen. Het is een vorm van ´orale traditie´:
1. Het ontstond organisch binnen de Jiddisch sprekende gemeenschappen in Oost-Europa.
2. Het werd van generatie op generatie doorgegeven.
3. Het is “collectieve wijsheid” in plaats van het intellectuele eigendom van één persoon.
💡 Samenvatting: Dit Jiddische gezegde is een krachtige en humoristische manier om te zeggen: “Wie zijn billen brandt, moet op de blaren zitten.” Het leert ons dat we de verantwoordelijkheid voor de logische gevolgen van onze eigen, risicovolle keuzes niet op anderen moeten afschuiven.
Iedereen is gekneed uit hetzelfde deeg, maar niet gebakken in dezelfde oven.
Ik vraag niet om een lichtere last, maar om bredere schouders.
Het slechtste wiel piept het hardst.
De wereld van de dwazen is een paradijs.
Jammer, de bruid is zo mooi!
De herberg kan een goede man niet bederven, de synagoge kan een slechte niet hervormen.
Een woord tegen de goeden is genoeg, maar zelfs een stok helpt de slechten niet.
Een gast is als de regen: als hij aanhoudt, is hij lastig.
Een broer die vijand is geworden, is een vijand voor het leven.
Het mooie is niet altijd goed; het goede is niet altijd mooi.
Je struikelt niet omdat je zwak bent, maar omdat je denkt dat je sterk bent.
Al ziet een mens zijn graf al open, toch moet hij altijd blijven hopen.
Het is beter met een vrouw te spreken en aan God te denken, dan met God te spreken en aan een vrouw denken.
Als God op aarde zou wonen, zouden de mensen zijn ruiten ingooien.
In het bed van een gescheiden man die een gescheiden vrouw heeft, liggen altijd vier mensen.
Bij wie geluk heeft, kalft zelfs een os.
Met geld op zak bent u wijs en bent u mooi en kunt u nog prachtig zingen ook.
Als een gebochelde ’s morgens iemand met een grotere bochel ontmoet, is heel zijn dag goed.
Wie op alle bruiloften danst, huilt op alle begrafenissen.
Als een meisje niet kan dansen, zegt ze dat de muzikanten niet kunnen spelen.
Neem personeel, maar doe het zelf.
De mens werd op de laatste dag geschapen, zelfs de mug is ouder.
Er bestaat geen slechte brandewijn voor een dronkaard, geen stinkend geld voor een verkoper en geen lelijke vrouw voor een losbol.
Liefde is als boter; er hoort brood onder.
Alleen uit nieuwsgierigheid zou een mens in leven moeten blijven.
Het leven is een aanslepende migraine in een overdrukke en lawaaierige straat.
Het leven is niets meer dan een blaar boven een zweer met een tumor eronder.
Zelfs op God maakt lef soms indruk.
Van laster, die toch niemand gelooft, gelooft iedereen minstens de helft.
Als je wilt dat je dromen uitkomen, ga dan niet slapen.
Doodsklederen maakt men zonder zakken.
Alle bruiden zijn mooi, alle doden zijn heilig.
Het huis staat in brand, maar de klok blijft tikken.
Als je bitter van hart bent, zal suiker in de mond je niet helpen.
Je kunt niet op twee bruiloften tegelijk dansen.
Wie slim is, hoort één woord en begrijpt er twee.
Wie meent dat een argument deugt omdat het gedrukt staat, is een idioot.
Aantrekkelijkheid is beter dan schoonheid.
Op de deur van succes, staat zowel “duwen” als “trekken”.
Ga nooit aan het voeteneinde van iemand sterfbed staan, want die plaats is voorbehouden voor zijn engelbewaarder.
Stel nooit vragen over sprookjes.
Wie gaat slapen zonder te hebben gegeten, staat op zonder te hebben geslapen.
De schlemiel landt op zijn rug en kneust zijn neus.
Men moet zichzelf altijd als half onschuldig en half schuldig beschouwen.
Een rijk man lijdt alleen honger op bevel van zijn arts.
Men zou er zijn laatste hemd voor over hebben om miljonair te worden.
Vraag om raad, maar gebruik je gezond verstand.
Hij mediteert of een vlo een navel heeft.
Nieuwe zorgen doen oude zorgen vergeten.
Met soep zijn zorgen draaglijker dan zonder.
Als alle mannen wijsgeren waren, zou het mensdom vlug uitgestorven zijn.
De waarheid is de veiligste leugen.
Een jonge vrouw voor een oude man; een harde noot voor een brokkelige tand.
Een vredesverdrag wordt altijd mede ondertekend door God.
Wie wegrent voor het vuur, valt in het water.
– ‘Je ontsnapt aan het ene gevaar of probleem, om vervolgens in een ander terecht te komen.’
– ‘Het vermijden van het ene uiterste kan je in het tegenovergestelde uiterste werpen.’
– Het kan impliceren dat een overhaaste of angstige vlucht uiteindelijk niets oplost.
In deze context staat ‘vuur’ voor een bedreiging, terwijl ‘water’ niet per se veiligheid betekent — het kan ‘verdrinking, overweldiging of een ander soort problemen’ betekenen.
Vergelijkbare Nederlandse idiomen:
– ‘Van de regen in de drup.’
– ‘Van kwaad tot erger.’
– ‘Aan de ene val ontsnappen om vervolgens in de andere te vallen.’
Het verschil is dat de Jiddische versie ’tegenstellingen – vuur en water’ – gebruikt om de ironie te benadrukken: je vlucht voor een brandende situatie, maar eindigt met verdrinken.
🗣️ Is het Jiddisch?
Ja, het is zeer waarschijnlijk een vertaling of parafrase van een Jiddisch spreekwoord. Een mogelijke Jiddische vorm zou zoiets zijn als:
> “פֿון פֿײַער אַנטלויפֿן און אין וואַסער אַרײַנפֿאַלן”
> “Leuke fayer antloyfn un in vaser araynfaln”
> “Om voor vuur weg te rennen en in het water te vallen.”
De exacte bewoording varieert, zoals bij veel volksgezegden.
📜 Herkomst:
– Het gezegde behoort tot de traditie van ‘Jiddische/Asjkenazische Joodse volksspreekwoorden’.
– Het is waarschijnlijk ‘mondeling en anoniem’, en niet een regel die door een bekende schrijver is uitgevonden.
– Vergelijkbare spreekwoorden zoals “ontsnap aan het ene gevaar, en je loopt het andere tegen” bestaan in veel talen, dus het idee is niet uniek Jiddisch, hoewel deze formulering met ‘vuur en water’ wel een Jiddische tint heeft.
✍️ Auteur: Er is ‘geen bekende individuele auteur’.
Het moet worden geciteerd als:
> ‘Jiddisch spreekwoord’
> of
> ‘Anoniem Jiddisch volksgezegde’
De auteur heeft het spreekwoord mogelijk ‘geciteerd of aangepast’ in plaats van het zelf te hebben bedacht.
Een verlies dat met geld goedgemaakt kan worden, is maar een klein verlies.
– Als geld iets kan repareren, vervangen of compenseren, dan behoort het verlies niet tot de ergste verliezen in het leven.
– De echt ernstige verliezen zijn dingen die geld niet kan herstellen, zoals:
– gezondheid
– leven
– liefde
– vertrouwen
– tijd
– familie
– gemoedsrust
Kortom:
> ‘Als geld het kan oplossen, is het niet het ergste probleem.’
Oorsprong 🌍:
Dit gezegde wordt meestal omschreven als een ‘Jiddisch/Joods spreekwoord’.
Het behoort tot de traditie van ‘Asjkenazische Joodse volkswijsheid’, waar praktische gezegden over het leven, geld, lijden en perspectief mondeling werden doorgegeven.
Een veelvoorkomende verwante versie is:
> “Als een probleem met geld kan worden opgelost, is het geen probleem, maar een uitgave.”
De exacte oorspronkelijke formulering kan variëren, omdat spreekwoorden vaak in verschillende vormen bestaan.
Auteur ✍️: Er is ‘geen bekende individuele auteur’.
Het moet als volgt worden toegeschreven:
> ‘Traditioneel Jiddisch spreekwoord’
> of
> ‘Anoniem Joods spreekwoord’
Zijn neus krult van trots, want de ezel van de koning heeft vlak voor zijn deur geplast.
– Iemand is ‘absurd trots op een betekenisloze connectie met macht of status’.
– Ze voelen zich vereerd, simpelweg omdat iets dat met een belangrijk persoon te maken heeft, in hun buurt is gekomen – zelfs als die ‘eer’ in werkelijkheid vies, belachelijk of beledigend is.
– Het drijft de spot met ‘snobisme, onderdanigheid, het pronken met namen en het zich wentelen in roem’.
In begrijpelijke taal:
> “Hij is zo geobsedeerd door status dat zelfs het bevuild worden door de ezel van de koning als een voorrecht voelt.”
Vergelijkbare ideeën:
– “Hij denkt dat hij belangrijk is omdat hij ooit in de buurt van iemand belangrijks heeft gestaan.”
– “Hij is trots op de kruimels die hij van machtige mensen krijgt.”
– “Zich wentelen in roem.”
🐴 Waarom de ezel en urine?
De grap zit in het contrast:
– De koning = hoogste autoriteit, prestige, macht.
– De ezel = een nederig dier, niet de koning zelf.
– Buiten de deur plassen = helemaal geen eer; het is een last of een belediging.
Het gezegde bespot dus iemand die zelfs een vernederend of triviaal contact met een belangrijk persoon tot een bron van trots maakt.
🌍 Oorsprong:
Dit wordt over het algemeen beschouwd als een ‘oud Jiddisch / Oost-Europees Joods volksgezegde of spreekwoord’.
Een mogelijke Jiddische versie zou zoiets zijn als:
> ‘Er krimpt di noz fun shtolts, vayl dem meylekhs eysl hot gepisht bay im far der tir.’
> “Hij trekt zijn neus op van trots omdat de ezel van de koning voor zijn deur heeft geplast.”
De exacte bewoording kan variëren in vertaling. Jiddische spreekwoorden komen vaak in verschillende vormen voor, vooral wanneer ze naar het Engels worden vertaald.
✍️ Auteur: Er is ‘geen bekende auteur’.
Het kan het beste worden omschreven als:
– ‘Anoniem’
– ‘Traditioneel’
– ‘Jiddisch volksspreekwoord/gezegde’
Als het in een boek voorkomt, is de genoemde persoon meestal de ‘verzamelaar, vertaler of redacteur’, niet de oorspronkelijke auteur.
Wie gelooft dat alles te koop is, is bereid zichzelf te verkopen.
Dit gezegde is een ‘morele kritiek op extreem materialisme’.
Het suggereert dat:
– Als je ‘alles’ – inclusief menselijke waarden, relaties, eer en principes – reduceert tot items met een ‘prijskaartje’, dan moet je logischerwijs ook accepteren dat ‘je eigen integriteit en waardigheid’ gekocht en verkocht kunnen worden.
– De persoon die gelooft dat ‘alles een prijs heeft’ is onvermijdelijk bereid zijn zelfrespect, reputatie of morele code in te ruilen voor geld of voordeel.
– Het waarschuwt dat ‘cynische hebzucht zelfdestructief is’:
Hoe meer je de wereld als een marktplaats ziet, hoe meer je zelf een ‘handelswaar’ wordt – je verkoopt je ziel, stukje bij stukje.
Kortom:
‘De overtuiging dat alles te koop is, ontmenselijkt de gelovige, omdat het hem bereid maakt zijn eigen waarde te verkopen.’
📜 Oorsprong:
– Dit gezegde is een ’traditioneel Jiddisch spreekwoord’ (een volksgezegde uit Asjkenazische Joodse gemeenschappen in Oost- en Centraal-Europa).
– Het werd mondeling doorgegeven van generatie op generatie en is waarschijnlijk ontstaan in de 18e en 19e eeuw binnen Joodse gemeenschappen die waarde hechtten aan ‘ethische waarschuwingen tegen hebzucht’ (in navolging van de leerstellingen uit de ‘Pirkei Avot’ / Ethiek van de Vaders).
– Het spreekwoord werd later ‘verzameld en gepubliceerd’ in bloemlezingen van Jiddische wijsheid, zoals ‘The Joys of Yiddish’ van Leo Rosten (1968) of eerdere spreekwoordenverzamelingen uit de late 19e/begin 20e eeuw.
– Het is geen literair citaat uit één enkel boek of van één enkele filosoof – het behoort tot de ‘volkstraditie’, vandaar dat er geen enkele gedocumenteerde eerste verschijning is.
👤 Auteur:
– ‘Anoniem’ (zoals gebruikelijk is voor traditionele spreekwoorden).
– Het gezegde wordt toegeschreven aan de ‘Jiddischsprekende Joodse cultuur’, niet aan een specifiek individu.
– Het wordt online vaak ten onrechte toegeschreven aan moderne denkers (bijv. Ayn Rand, Milton Friedman), maar die beweringen hebben geen historisch bewijs.
– De ware “auteur” is de ‘collectieve wijsheid van een gemeenschap’ – een kenmerk van volksspreekwoorden.
Leugens zijn alledaagse kost, de waarheid is een feestmaal.
Een dove man hoorde hoe een stomme vertelde dat een blinde heeft gezien hoe een kreupele liep.
– ‘Het verhaal is volkomen ongeloofwaardig’ — elke schakel in de keten is onmogelijk.
– ‘Het drijft de spot met roddels, geruchten en horen zeggen’: “Iemand hoorde van iemand die zei dat iemand het gezien had…”
– Het wordt gebruikt wanneer een bewering ‘geen geloofwaardige bron of bewijs’ heeft.
Kortom:
“Dat bericht is zo onbetrouwbaar dat het net zo goed van onmogelijke getuigen had kunnen komen.”
Waarom het grappig/paradoxaal is 😄:
Elk onderdeel heft zichzelf op:
– Een ‘dove man’ kan niet horen.
– Een ‘stomme man’ kan het niet vertellen/zeggen.
– Een ‘blinde man’ kan niet zien.
– Dat een ‘kreupele man’ kan lopen, kan onmogelijk of wonderbaarlijk zijn, afhankelijk van de formulering.
De hele zin is dus een keten van absurde onmogelijkheden.
Oorsprong 🌍:
Het wordt vaak aangehaald als een ‘Jiddisch of Joods spreekwoord’, meestal in vormen zoals:
> “Een dove man hoorde een stomme man zeggen dat een blinde man een kreupele man zag rennen.”
Het is echter waarschijnlijk niet uitsluitend Jiddisch. Vergelijkbare versies bestaan in verschillende Europese en Midden-Oosterse volkstradities. Het behoort tot een brede familie van ‘folkloristische nonsensspreekwoorden’ of ‘anti-geruchtenspreekwoorden’.
De veiligste omschrijving is dus:
> ‘Een traditioneel spreekwoord, vaak toegeschreven aan de Jiddische/Joodse folklore, met veel internationale varianten.’
Auteur ✍️: Er is ‘geen bekende individuele auteur’.
Het is een ‘volksspreekwoord’, wat betekent dat het mondeling is doorgegeven en in verschillende versies voorkomt. Wanneer het geciteerd wordt, wordt het meestal simpelweg toegeschreven aan:
– ‘Jiddisch spreekwoord’
– ‘Joods spreekwoord’
– ‘Traditioneel spreekwoord’
– ‘Anoniem’
