Publilius Syrus:
(ca. 85–43 v.Chr.).
Was een Latijnse schrijver, vooral bekend om zijn sententiae. Hij was een Romeins-Syriër uit Antiochië die als slaaf naar Romeins Italië werd gebracht. Syrus kwam aan in Rome op hetzelfde schip als Manilius Antiochus, een astronoom, en Staberius Eros, de grammaticus. Door zijn geestigheid en talent won Syrus de gunst van zijn meester, die hem vrijliet en hem onderwijs gaf. Hij werd lid van de Publilia gens. De naam Publilius wordt, vanwege de palatalisatie van een ‘l’ tussen twee ‘i’s in de vroege middeleeuwen, in manuscripten (en sommige gedrukte edities) vaak in een verbasterde vorm weergegeven als ‘Publius’, aangezien Publius een veelvoorkomende Romeinse voornaam was.
Moet uw doctoor uw goedje erven, Zoo maak u vaardig, om te sterven.
Het spreekwoord waarschuwt cynisch maar raak:
als uw arts de enige erfgenaam van uw bezittingen dreigt te worden — met andere woorden, als u al uw geld uitgeeft aan medische behandelingen — dan kunt u zich maar beter opmaken om te sterven. De boodschap is tweeledig:
1. Praktisch:
Een dokter die eindeloos behandelt en daarmee een patiënt financieel uitput, helpt hem niet werkelijk.
2. Moralistisch:
Wie zijn laatste middelen aan geneeskunst verkwist zonder baat, doet er verstandiger aan zijn sterfelijkheid te aanvaarden en zich voor te bereiden op de dood.
Het spreekwoord reflecteert een diep zeventiende-eeuws wantrouwen jegens artsen die — zo was de reputatie — patiënten eerder arm maakten dan gezond.
Oorsprong en bronnen:
Het spreekwoord is opgetekend in twee klassieke zeventiende-eeuwse Nederlandse spreekwoordenverzamelingen:
– Jacob Cats (1577–1660), pagina 546 — Cats verzamelde meer dan 1600 spreekwoorden in zijn “Spiegel van den ouden en nieuwen tyt”(1632), in de oorspronkelijke spelling. Hij was de beroemdste moraliserende dichter van zijn tijd, ook bekend als “Vader Cats” vanwege zijn didactische gedichten.
– Johan de Brune de Oude (ca. 1588–1658), pagina’s 200, 261 en 262 — De Brune noemde zijn verzameling spreekwoorden-met-korte-toelichtingen “Banket-werk van goede gedachten”, en hij wordt gerekend tot de “nadere reformatie”, een stroming die het calvinisme in het dagelijks leven probeerde in te bedden. Cats en De Brune waren bevriend en behoorden beiden tot de Middelburgse intellectuele kring.
Latijn (de oudste bron):
De kern van het gezegde is al te vinden bij Publius Syrus, een Syrisch-Romeinse schrijver van aforismen uit de eerste eeuw v.Chr.:
“Parum sibi consulit aegrotus qui medicum heredem facit.”
(“Die zieke raadpleegt zijn eigen belang slecht, die zijn arts tot erfgenaam maakt.”)
Dit wordt uitdrukkelijk aan Publius Syrus toegeschreven. De Nederlandstalige versie van Cats en De Brune is dus vrijwel zeker een volksbewerking van dit Latijnse gezegde, dat door humanistische geleerden breed werd gelezen en verspreid. Bartleby
Auteur:
Het spreekwoord heeft geen enkelvoudige auteur — het is een “volkswijsheid” die door zowel Cats als De Brune werd opgetekend en van commentaar voorzien. Cats werkte het doorgaans uit in rijmvorm met een morele les; De Brune behandelde het in zijn kenmerkende essayistische prozastijl. Beide schrijvers fungeerden eerder als ‘verzamelaars en uitleggers’ dan als scheppers van het spreekwoord zelf.
