Marcus Porcius Cato Uticensis:
(“van Utica”; 95 v.Chr. – april 46 v.Chr.),
Ook bekend als Cato de Jongere (Latijn: Cato Minor), was een invloedrijke conservatieve Romeinse senator tijdens de late Republiek. Als fervent voorstander van vrijheid en het behoud van de principes van de Republiek, wijdde hij zich aan de bescherming van de traditionele Romeinse waarden die volgens hem in verval raakten. Hij was een befaamd redenaar en een aanhanger van het stoïcisme. Zijn nauwgezette eerlijkheid en uitgesproken respect voor traditie bezorgden hem een politieke aanhang die hij mobiliseerde tegen machtige generaals van zijn tijd, waaronder Julius Caesar en Pompeius.
Men kent de monnik niet aan zijn pij.
Deze uitdrukking waarschuwt ervoor om mensen niet uitsluitend te beoordelen op basis van hun ‘uiterlijke kenmerken’, zoals kleding, titels of symbolen. Er wordt benadrukt dat ‘het ware karakter tot uiting komt in daden en innerlijke kwaliteiten’, en niet in oppervlakkige kenmerken.
Oorsprong: De uitdrukking stamt uit het ‘middeleeuws Latijn’ en komt voor in de ‘Disticha Catonis’ (of ‘Distichs van Cato’), een verzameling morele stelregels uit de late oudheid (waarschijnlijk 2e–4e eeuw n.Chr.).
Auteur: Traditioneel toegeschreven aan Cato de Jongere (of een latere Pseudo-Cato), hoewel het daadwerkelijke auteurschap ‘onzeker’ is en waarschijnlijk anoniem. De „Disticha Catonis“ werden in middeleeuws Europa op grote schaal gebruikt als schoolteksten.
Exacte bron: De regel komt voor in „Distich 1.36“ van de „Disticha Catonis“:
> „Cucullus non facit monachum, sed in hoc est veritas.“
(Hoewel de volledige regel per manuscript enigszins varieert.)
Modern gebruik:
Tegenwoordig wordt het gezegde in het Engels en andere talen gebruikt om ‘hypocrisie’, ‘bedrog’ of de ‘drogreden van oordelen op basis van uiterlijke schijn’ te benadrukken. Bijvoorbeeld:
> “Alleen omdat hij een pak draagt en in een luxeauto rijdt, betekent dat nog niet dat hij betrouwbaar is. Cucullus non facit monachum.”
Verwante begrippen:
– “All that glitters is not gold” (Shakespeare): Een soortgelijk idee over bedrieglijke schijn.
– “Wolf in sheep’s clothing”: Een meer dramatische metafoor voor verborgen gevaar.
