Paul Thomas Mann:
(Lübeck, 6 juni 1875 – Zürich, 12 augustus 1955)
Wordt beschouwd als een van de grootste Duitse schrijvers uit de twintigste eeuw. Tot zijn bekendste werken behoren de romans Buddenbrooks en De Toverberg en de novelle De dood in Venetië. Zijn werk werd sterk beïnvloed door dat van Goethe, Nietzsche en Schopenhauer. In 1929 kreeg hij de Nobelprijs voor Literatuur. Hij week in 1936 voor het Duitse naziregime uit naar Zwitserland, onder meer omdat zijn echtgenote, Katia Mann, joodse (voor)ouders had. Van 1939 tot 1952 woonde hij in de Verenigde Staten, waar hij uitgroeide tot een belangrijke exponent van de strijd tegen het fascisme, en daarna tot zijn dood opnieuw in Zwitserland.
Direct geconfronteerd met fanatisme is vrijheid, die uit pure goedheid en humane scepsis niet meer aan zichzelf gelooft, ten ondergang gedoemd.
Vrijheid bestaat, en ook de wil bestaat; maar de vrijheid van de wil bestaat niet, want een wil die naar zijn eigen vrijheid streeft, streeft naar het onbekende.
> “Vrijheid bestaat, en ook de wil bestaat; maar de vrijheid van de wil bestaat niet…”
Dit maakt een onderscheid tussen drie dingen:
1. Vrijheid bestaat 🕊️
Er bestaat zoiets als vrijheid in praktische of politieke zin:
je kunt vrij zijn om te handelen, te spreken, te bewegen, keuzes uit te voeren.
2. De wil bestaat 💭
Mensen hebben verlangens, motieven, neigingen, besluiten: kortom, een wil.
3. Maar ‘vrije wil’ bestaat niet ⚖️
Volgens deze gedachte is je wil zelf niet vrij. Je kunt wel doen wat je wilt, maar je kiest niet volledig vrij wat je wilt. Je wil wordt gevormd door karakter, aanleg, omstandigheden, motieven, verleden, natuur, enzovoort.
Dat sluit nauw aan bij Schopenhauers beroemde uitspraak:
> “Der Mensch kann tun, was er will; er kann aber nicht wollen, was er will.”
> “De mens kan doen wat hij wil, maar hij kan niet willen wat hij wil.”
🔍 “Een wil die naar zijn eigen vrijheid streeft…”
Het tweede deel:
> “…want een wil die naar zijn eigen vrijheid streeft, streeft naar het onbekende.”
betekent ongeveer:
– Een wil is altijd gericht op iets: een doel, object, verlangen.
– Maar als de wil “zijn eigen vrijheid” wil, probeert hij zich los te maken van alle motieven en oorzaken.
– Dan blijft er niets concreets meer over waarnaar hij kan streven.
– Een volledig “vrije” wil zou een wil zonder grond, zonder motief, zonder richting zijn — en dat is bijna een contradictie.
Met andere woorden: een wil die absoluut vrij wil zijn, wil eigenlijk iets onbepaalds of onbegrijpelijks.
📚 Oorsprong en auteur: ✅ Thomas Mann?
De formulering wordt inderdaad vaak in verband gebracht met Thomas Mann. In het Duits circuleert zij ongeveer als:
> “Freiheit gibt es, und auch den Willen gibt es; aber Willensfreiheit gibt es nicht…”
De precieze Nederlandse vertaling kan per bron verschillen.
📖 Schopenhauer als bron:
De gedachte zelf komt echter uit Arthur Schopenhauer’s filosofie, vooral uit:
– Über die Freiheit des menschlichen Willens — 1839
Nederlands: ‘Over de vrijheid van de menselijke wil’.
Schopenhauer verdedigt daarin het standpunt dat handelingen wel uit de wil voortkomen, maar dat de wil zelf niet vrij gekozen wordt.
🎯 In één zin:
Het gezegde betekent dat menselijke vrijheid reëel kan zijn op het niveau van handelen, maar dat de diepere wil zelf volgens Schopenhauer — en bij Thomas Mann in literaire formulering — niet vrij is.
Geluk komt naar degenen die het verwachten. Ze hoeven alleen maar de deur open te houden.
Dit citaat verbindt twee ideeën:
1. “Geluk komt naar hen die het verwachten”
– Wie met een innerlijk gevoel van verwachting en een positieve instelling door het leven gaat, zal eerder momenten van geluk ervaren. Wie niets goeds verwacht, mist het vaak wanneer het zich voordoet.
2. “Maar ze moeten ook de deur openhouden”
– Enkel verwachting of hoop is niet genoeg. Men moet actief paraat en open blijven staan, zodat geluk, wanneer het “aanklopt”, binnen kan komen. Het is daarom een pleidooi tegen passief wachten en voor een open, ontvankelijke houding ten opzichte van het leven – geluk als iets dat zowel gelegenheid als innerlijke bereidheid vereist.
Dit idee maakt deel uit van een lange traditie van soortgelijke beeldspraak (geluk als een gast die aanklopt; de deur/poort als metafoor voor openheid), zoals ook te vinden is in het werk van andere auteurs.
Auteurschap:
In Duitstalige landen wordt deze zin steevast toegeschreven aan Thomas Mann – bijvoorbeeld in de gangbare citatenverzamelingen (zitate.de, zitate7.de, gutezitate.com, bestenzitate.com) en ook in een speciaal daarvoor ontwikkeld product, “De beste citaten van Thomas Mann”, dat deze zin als titelcitaat gebruikt.
Belangrijke kanttekening:
In tegenstelling tot sommige andere citaten van Mann (bijvoorbeeld zinnen uit “Dokter Faustus” of “Bekentenissen van Felix Krull, de oplichter”, die wel voorzien zijn van precieze bronvermeldingen op de citatenpagina’s), ontbreekt bij deze zin een enkele betrouwbare bronvermelding – geen roman, geen kort verhaal, geen essay, geen dagboekfragment en geen paginanummer. Dit is een typisch patroon bij zogenaamde “zwevende” citaten:
Ze worden herhaaldelijk toegeschreven aan dezelfde prominente auteur in verzamelingen en kalenders zonder dat er een verifieerbare bron in zijn eigen werk te vinden is.
Mijn eerlijke conclusie:
Ik kan de toeschrijving aan Thomas Mann niet verifiëren.
– Ik heb geen bewijs gevonden dat de zin daadwerkelijk voorkomt in een van zijn werken, brieven of dagboeken. Het is heel goed mogelijk dat het een zogenaamd “rondzwervend citaat” is, dat later aan hem is toegeschreven omdat het bij zijn algemene denkwijze lijkt te passen. Dergelijke verkeerde toeschrijvingen komen vaak voor bij populaire aforismen (vergelijkbaar met Einstein, Goethe of Mark Twain).
Als de exacte bron voor u belangrijk is – bijvoorbeeld voor een wetenschappelijk artikel of een citaat in een officiële tekst – raad ik u aan een geannoteerde, kritische editie van Manns werken te raadplegen (bijvoorbeeld de Frankfurter Congregatie of de Grote Geannoteerde Frankfurter Congregatie) of, uit voorzorg, de zin te markeren als “Auteur onbekend, toegeschreven aan Thomas Mann in Duitstalige landen.”
Het is moeilijk om tegelijk de waarheid en de mensen het naar de zin te maken.
Onthoud dat tolerantie een misdaad wordt als ze gericht is op het kwaad.
