Paul Thomas Mann:
(Lübeck, 6 juni 1875 – Zürich, 12 augustus 1955)
Wordt beschouwd als een van de grootste Duitse schrijvers uit de twintigste eeuw. Tot zijn bekendste werken behoren de romans Buddenbrooks en De Toverberg en de novelle De dood in Venetië. Zijn werk werd sterk beïnvloed door dat van Goethe, Nietzsche en Schopenhauer. In 1929 kreeg hij de Nobelprijs voor Literatuur. Hij week in 1936 voor het Duitse naziregime uit naar Zwitserland, onder meer omdat zijn echtgenote, Katia Mann, joodse (voor)ouders had. Van 1939 tot 1952 woonde hij in de Verenigde Staten, waar hij uitgroeide tot een belangrijke exponent van de strijd tegen het fascisme, en daarna tot zijn dood opnieuw in Zwitserland.
Direct geconfronteerd met fanatisme is vrijheid, die uit pure goedheid en humane scepsis niet meer aan zichzelf gelooft, ten ondergang gedoemd.
Vrijheid bestaat, en ook de wil bestaat; maar de vrijheid van de wil bestaat niet, want een wil die naar zijn eigen vrijheid streeft, streeft naar het onbekende.
> “Vrijheid bestaat, en ook de wil bestaat; maar de vrijheid van de wil bestaat niet…”
Dit maakt een onderscheid tussen drie dingen:
1. Vrijheid bestaat 🕊️
Er bestaat zoiets als vrijheid in praktische of politieke zin:
je kunt vrij zijn om te handelen, te spreken, te bewegen, keuzes uit te voeren.
2. De wil bestaat 💭
Mensen hebben verlangens, motieven, neigingen, besluiten: kortom, een wil.
3. Maar ‘vrije wil’ bestaat niet ⚖️
Volgens deze gedachte is je wil zelf niet vrij. Je kunt wel doen wat je wilt, maar je kiest niet volledig vrij wat je wilt. Je wil wordt gevormd door karakter, aanleg, omstandigheden, motieven, verleden, natuur, enzovoort.
Dat sluit nauw aan bij Schopenhauers beroemde uitspraak:
> “Der Mensch kann tun, was er will; er kann aber nicht wollen, was er will.”
> “De mens kan doen wat hij wil, maar hij kan niet willen wat hij wil.”
🔍 “Een wil die naar zijn eigen vrijheid streeft…”
Het tweede deel:
> “…want een wil die naar zijn eigen vrijheid streeft, streeft naar het onbekende.”
betekent ongeveer:
– Een wil is altijd gericht op iets: een doel, object, verlangen.
– Maar als de wil “zijn eigen vrijheid” wil, probeert hij zich los te maken van alle motieven en oorzaken.
– Dan blijft er niets concreets meer over waarnaar hij kan streven.
– Een volledig “vrije” wil zou een wil zonder grond, zonder motief, zonder richting zijn — en dat is bijna een contradictie.
Met andere woorden: een wil die absoluut vrij wil zijn, wil eigenlijk iets onbepaalds of onbegrijpelijks.
📚 Oorsprong en auteur: ✅ Thomas Mann?
De formulering wordt inderdaad vaak in verband gebracht met Thomas Mann. In het Duits circuleert zij ongeveer als:
> “Freiheit gibt es, und auch den Willen gibt es; aber Willensfreiheit gibt es nicht…”
De precieze Nederlandse vertaling kan per bron verschillen.
📖 Schopenhauer als bron:
De gedachte zelf komt echter uit Arthur Schopenhauer’s filosofie, vooral uit:
– Über die Freiheit des menschlichen Willens — 1839
Nederlands: ‘Over de vrijheid van de menselijke wil’.
Schopenhauer verdedigt daarin het standpunt dat handelingen wel uit de wil voortkomen, maar dat de wil zelf niet vrij gekozen wordt.
🎯 In één zin:
Het gezegde betekent dat menselijke vrijheid reëel kan zijn op het niveau van handelen, maar dat de diepere wil zelf volgens Schopenhauer — en bij Thomas Mann in literaire formulering — niet vrij is.
Geluk komt naar degenen die het verwachten. Ze hoeven alleen maar de deur open te houden.
Het is moeilijk om tegelijk de waarheid en de mensen het naar de zin te maken.
Onthoud dat tolerantie een misdaad wordt als ze gericht is op het kwaad.
